حرفه‌ای شویم: قسمت 6

سنجش تکوینی؛ نیت درست، عمل نادرست

سنجش تکوینی در اصل، بخشی از فرایند یاددهی–یادگیری است، نه مرحله‌ای جدا از آن. هدفش این نیست که دانش‌آموز را قضاوت کند، بلکه می‌خواهد اطلاعاتی فراهم کند تا یادگیری بهبود یابد؛ هم برای معلم، هم برای خود دانش‌آموز.
اما در عمل، بسیاری از معلمان دچار برداشت‌های نادرست از سنجش تکوینی می‌شوند و همین باعث می‌شود که اثر واقعی آن از بین برود.

اشتباه اول: سنجش تکوینی را با آزمونک اشتباه گرفتن

بسیاری از معلمان تصور می‌کنند اگر هر هفته یک آزمونک یا سؤال چندگزینه‌ای کوتاه برگزار کنند، یعنی سنجش تکوینی انجام داده‌اند.
در حالی که سنجش تکوینی آزمون نیست، بازخورد است.
اگر پس از آزمون هیچ گفت‌وگو، بازخورد یا اصلاح مسیر یادگیری انجام نشود، آن فعالیت دیگر تکوینی نیست، بلکه صرفاً آزمون جزئی و بی‌اثر است.

اشتباه دوم: تمرکز بر نمره به‌جای یادگیری

در سنجش تکوینی، نمره نباید محور تصمیم‌گیری باشد. هدف اصلی، شناخت وضعیت یادگیری دانش‌آموز و کمک به رشد اوست.
وقتی معلم برای هر فعالیت تکوینی نمره می‌گذارد، در واقع پیام می‌دهد که «ارزش کار تو در نمره خلاصه می‌شود»، نه در پیشرفت و تلاش.
این کار باعث می‌شود دانش‌آموزان انگیزه درونی یادگیری را از دست بدهند و صرفاً برای نمره کار کنند.

اشتباه سوم: بازخوردهای کلی و مبهم

بازخورد قلب سنجش تکوینی است. اما بسیاری از بازخوردهای معلمان به شکل جملاتی چون «خوب بود»، «بیشتر دقت کن» یا «عالی!» است.
این نوع بازخوردها، اطلاعات مفیدی به دانش‌آموز نمی‌دهند و نشان نمی‌دهند که دقیقاً چه چیزی باید تغییر کند.
بازخورد مؤثر باید توصیفی، دقیق و راهبردی باشد؛ یعنی به دانش‌آموز بگوید چه کاری را درست انجام داده، چه چیزی نیاز به بهبود دارد، و گام بعدی چیست.

اشتباه چهارم: حذف مشارکت دانش‌آموز

درک نادرست دیگر، این است که سنجش تکوینی فقط کار معلم است.
درحالی‌که اساس آن بر درگیر کردن دانش‌آموز در فرایند سنجش است — از طریق خودسنجی، سنجش همتایان، یا گفت‌وگوهای کلاسی.
وقتی دانش‌آموز یاد می‌گیرد عملکرد خود را ارزیابی کند و بر اساس بازخورد تصمیم بگیرد، خودتنظیمی در او رشد می‌کند.

اشتباه پنجم: جدی نگرفتن استفاده از شواهد یادگیری

گاهی معلمان حتی پس از جمع‌آوری اطلاعات از دانش‌آموزان، از آن برای اصلاح تدریس یا طراحی فعالیت بعدی استفاده نمی‌کنند.
درحالی‌که کار اصلی سنجش تکوینی دقیقاً همین است:

استفاده از شواهد یادگیری برای تصمیم‌گیری درباره گام بعدی در تدریس و یادگیری.

اگر اطلاعات جمع‌آوری شود ولی بر عمل آموزشی تأثیری نگذارد، سنجش تکوینی به یک فرآیند بی‌هدف اداری تبدیل می‌شود.

جمع‌بندی

سنجش تکوینی یعنی یادگیری از یادگیری؛
یعنی معلم و دانش‌آموز هر دو از هر فعالیت، هر پاسخ، و هر بازخورد چیزی می‌آموزند.
وقتی معلمان این فلسفه را درک کنند، دیگر سنجش تکوینی برایشان ابزار اضافی نیست، بلکه بخشی طبیعی از تدریس مؤثر خواهد بود.